فصل ششم توضيح اصطلاحات ويژه به تب براى لرزش از تب چهار حالت هست ، كه آنها را به ترتيب : نافض ، سرما ، چندش و تكسر نامند . - منظور از اين نامهاى چهارگانه كدام احوال است ؟ 1 - منظور از كلمهء نافض ( تكاننده ) در تب حالتى است كه بيمار بدون اراده اندامانش به لرزه درمىآيند . 2 - منظور از سرما در تب حالتى است كه بيمار تب‌دار ، در اندامان و رويهء ماهيچه‌هايش احساس سردى و سرما مىكند و لرزشى همراه ندارد . 3 - منظور از چندش حالتى در بيمارى تب است كه بيمار در بدن خود سردى گاه‌به‌گاه احساس مىكند و چنين احساسى دارد كه پوست بدن و ماهيچه‌هايش را با نك سوزن به درد مىآورند ؛ كه هميشه قبل از حالت چندش حالت تكسر مىآيد . 4 - منظور از اصطلاح تكسر همان حالت چندش است امّا سبك‌تر و ناتوان‌تر . گاهى ممكن است سرماى تب بسيار شديد احساس شود امّا حالت تكان‌دهنده و لرزانندهء بدون اراده همراه نداشته باشد ، يا باشد اما نه شديد ؛ كه اين حالت سرماى شديد بدون حالت لرزيدن و تكان خوردن بىاراده در تبهاى بلغمى و تب چهار در ميان مشاهده مىشود . - لرزش و تكان خوردن بدون ارادهء بيمار در حالت تب از كجا سرچشمه مىگيرد ؟ - مادهء به وجودآورندهء تب شروع به كار مىكند ؛ نيروى دفع‌كننده در ماهيچه‌ها - كه بسيار نيرومند است - به دفاع از خود مىپردازد ، به حركت درمىآيد و با مادهء عفونى مشتعل شده درگير مىشود . همين حركات نيروى مدافع در ماهيچه‌ها به صورت تكان و لرزش بدون ارادهء بيمار خودنمايى مىكند . تا مادهء عفونى سبب تب - كه به ماهيچه سرايت مىكند - لزج‌تر باشد بيرون راندنش دشوارتر است ، لرزش و تكان ماهيچه‌ها بيشتر است كه به شدت يافتن نافض تفسير مىشود . در حالت تكان و لرزش ناشى از حالت تب خون به داخل درون مىخزد . اين را نيز بدان ! كه خلط سردمزاج اندامى را كه در آن مستقر شده است به خود عادت داده و در آرامش به سر مىبرد و كارى به كار اندام ندارد و اندام جايگاه خلط از اين اسكان گزين سردمزاج احساس سردى نمىكند . هرگاه سببى از سببها مانند گرما يا سببى ديگر بر خلط سردمزاج وارد آمد و آن را زير فشار قرار داد ، خلط از روى ناچارى به حركت مىافتد و از هم جدا مىشود و هر قسمتى راه فرار و پراكنده شدن را در پيش مىگيرد . اندام جايگاه - كه با خلط ساكن در آن هم مزاج نيست - از اين حركت پراكندن خلط سرد تأثيرپذير خواهد شد و احساس سرما مىكند - كه اين تفصيل را در دستورات اساسى و همگانى علم طب ياد گرفته‌اى ! بارها رخ مىدهد كه بلغم شيشه‌اى به حد زياد در بدن كسى منتشر شده است و حالت لرزش